ԱՌԱՋՆՈՐԴՆԵՐ

Տեր ԳԵՎՈՐԳ Ե ՍՈՒՐԵՆՅԱՆՑ

(թեմի առաջնորդական փոխանորդ՝ 1878-1881թթ.)

Ծնվել է 1847թ. Թիֆլիսում: Սովորել է տեղի դասական գիմնազիայում:

1872-ին ձեռնադրվել է վարդապետ, 1874-ին նշանակվել Գեւորգյան ճեմարանի ուսուցիչ: 1875-ին եղել է Արցախի թեմի առաջնորդը եւ դպրոցների տեսուչը: 1877-ին ստանձնել է Ագուլիսի Ս. Թովմա Առաքյալ վանքի վանահայրությունը:

1878-ին նշանակվել է առաջնորդական փոխանորդ Ալեքսանդրապոլում: Ռուս- թուրքական պատերազմի վերջին տարին էր, որն սկսվել էր հաջողությամբ: Ալեքսանդրապոլում էր կենտրոնացված Լոռիս- Մելիքովի ղեկավարած կորպուսի հիմնական ուժը, որին էր հրամայված Կարսի գրավումը: Այստեղ ձեւավորվեց կամավորական 8 միավորումներից ամենախոշորը, զգալի գործ կատարվեց պարենի հայթայթման համար: Այս ամենում մեծ դերակատարում ունեցավ Տ. Գեւորգ քհն. Սուրենյանցը: Պաշտոնավարման երեք տարվա ընթացքում նա կարողացավ իր բարձրության վրա մնալ եւ թուրքերի դեմ տարած հաղթանակի ոգեւորության օրերին, եւ հետագայում՝ ազգային փոքրամասնությունների նկատմամբ սկսված ճնշումների ժամանակ: Ուստի, 1881-ին նշանակվեց Երևանի փոխթեմակալ, 1882-ին ձեռնադրվեց եպիսկոպոս:

Այնուհետեւ ղեկավարել է Աստրախանի, ապա Վրաստանի թեմը:

1907-ից եղավ կաթողիկոսական տեղապահը, իսկ 1911-ին ընտրվեց Ծայրագույն Պատրիարք եւ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս:

1912-իննրա նախաձեռնությամբ կազմվեց Հայ ազգային պատվիրակությունը, որի վրա դրվեց Հայ դատը եվրոպական կառավարությունների առջեւ պաշտպանելու առաքելությունը: 1914-ի դեկտեմբերի 28-ին Գևորգ Ե Սուրենյանցի կոնդակով եւ նրա անմիջական նախագահությամբ ստեղծվեց եղբայրական օգնության կոմիտեն, որը բաժանմունքներ ուներ Երևանում, Ալեքսանդրապոլում, Թիֆլիսում, Պետրոգրադում, Մոսկվայում եւ այլուր եւ զբաղվում էր վիրավոր կամավորներին եւ փախստականներին օգնելով:

Նա 1918-ի մայիսին զգալի դեր խաղաց թուրքական զավթիչների դեմ հայ ժողովրդի մղած հերոսամարտերի կազմակերպման գործում: Սարդարապատի ճակատամարտի ծանր օրերին, չնայած զինվորական ղեկավարության պահանջին, Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը եւ կաթողիկոսությունը չտեղափոխվեցին ապահով վայր, իսկ Մայր Աթոռի միաբաններն իրենց անմիջական մասնակցությամբ հայ մարտիկներին քաջալերեցին ռազմաճակատի առաջին գծում։

1920թ. օգոստոսի 31-ին Գևորգ Ե Սուրենյանցը Ալեքսանդրապոլի վիճակն առանձնացրեց Երևանից եւ ստեղծեց Շիրակի թեմ:

Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո Գևորգ Ե Սուրենյանցը կոնդակներով համայն հայությանը կոչ արեց նեցուկ լինել նոր կառավարությանը:

Վախճանվեց 1930-ի մայիսի 8-ին Էջմիածնում: Ամփոփված է Մայր տաճարի բակում:

Տեր ԳԵՎՈՐԳ Զ ՉՈՐԵՔՉՅԱՆ

(1934թ. թեմում եղել է հայրապետական պատվիրակ)

Ծնվել է 1868թ. Նոր Նախիջեւանում: Սովորել է նախ տեղի ծխական դպրոցում, ապա՝ հոգեւոր սեմինարիայում: Այնուհետեւ բարձր առաջադիմությամբ ավարտել է Գեւորգյան ճեմարանը, լինելով նրա առաջին երեք սաներից, որ ձեռնադրվել է սարկավագ:  1889- 1894 թթ. Լայպցիգի համալսարանում ուսանել է աստվածաբանություն եւ զուգահեռ սովորել նույն քաղաքի կոնսերվատորիայում:

Վերադառնալով հայրենիք, մեկ տարի Գեւորգյան ճեմարանում դասավանդել է երաժշտություն: 1913-ին ձեռնադրվել է վարդապետ եւ նշանակվել Նոր Նախիջևանի առաջնորդական փոխանորդ: Այնտեղ բուռն մանկավարժական, հայրենասիրական ու երաժշտական գործունեություն է ծավալել:

1916 թ. արժանացել է ծայրագույն վարդապետության աստիճանի, ապա նշանակվել Սինոդի անդամ: Միաժամանակ, որպես եղբայրական օգնության կոմիտեի անդամ, ապա՝ նախագահ զբաղվել է գաղթականության կարիքների ու հոգսերի լուծմամբ:

1917 թ. ձեռնադրվել է եպիսկոպոս, դարձել Մայր Տաճարի լուսարարապետ: 1922-1927 թթ. Գեւորգ եպս. Չորեքչյանը Վիրահայոց թեմի առաջնորդն էր:

1925 թ. նա ստացել է արքայություն, իսկ 1927թ. դարձել Գերագույն հոգեւոր խորհրդի անդամ:

Շիրակում աշխատելիս համառորեն պայքարել է թեմի եկամուտներն ավելացնելու, յուրաքանչյուր կոպեկը խնայողաբար ծախսելու համար, քանի որ իշխանության կողմից ճնշումները շատ էին: Հարկերը բազմապատիկ ավելին էին, քան այլ հիմնարկ- ձեռնարկություններինը:

1938-ին կաթողիկոս Խորեն Ա Մուրադբեկյանի եղերական մահից հետո՝ մինչև 1941-ը, ղեկավարել է Հայ եկեղեցու գործերը: 1941-ի ապրիլին Ազգային- եկեղեցական ժողովում ընտրվել է կաթողիկոսական տեղապահ:

Երկրորդ համաշխարհայինի տարիներին սփյուռքահայության շրջանում կազմակերպել է հանգանակություն ՙՍասունցի Դավիթ՚  եւ ՙԳեներալ Բաղրամյան՚ տանկային շարասյուների ստեղծման համար:

Սկսել է հրատարակել Մայր Աթոռի ՙԷջմիածին՚ ամսագիրը:

1945-ի ապրիլին 19-ին Մոսկվայում բարձրացրել է Արեւմտյան Հայաստանի խնդիրը: Այդ հանդիպման արդյունքում Մայր Աթոռի նկատմամբ վերաբերմունքը որոշ չափով փոխվել է: Հաջողվել է կանխել եկեղեցիների բարբարոսական քանդումը:

1945 թ. հունիսի 16-22-ը ազգային- եկեղեցական ժողովը Գեւորգ արքեպիսկոպոս Չորեքչյանին ընտրեց Ամենայն Հայոց կաթողիկոս:

1945-ի հոկտեմբերի 25-ին կոնդակով դիմել է ԽՍՀՄ-ի, ԱՄՆ-ի եւ Մեծ Բրիտանիայի կառավարություններին` հայկական հողերը Թուրքիայից հետ ստանալու խնդրանքով:

Նա մեծ ավանդ է ունեցել 1946- 48-ի հայրենադարձության կազմակերպման գործում: 1947-ի ապրիլի 20-ին հրապարակել է ընդարձակ մի կոնդակ` Հայկական հարցի լուծման մասին: Ողջունել է 1947-ի ապրիլին Նյու Յորքում գումարված Հայկական համաշխարհային կոնգրեսը, որի նպատակն էր վերստին արծարծել Թուրքիայի բռնագրաված հայկական տարածքների վերադարձման հարցը: Ինն տարվա գահակալության ընթացքում նա հասցրեց վերակազմակերպել ներքին եւ արտաքին թեմերը: Վերաբացվեցին Մայր Աթոռի տպարանը, գրադարանը, հոգեւոր ճեմարանը, վանքապատկան շենքերի ու վանքերի մի մասը եւ այլն:

Վախճանվել է 1954-ին։

Տեր ԱՐՏԱԿ եպիսկոպոս ՍՄԲԱՏՅԱՆՑ

(թեմը ղեկավարել է  երկու անգամ՝ 1920-1922 եւ 1928- 1930թթ.)

Ծնվել է 1876 մարտի 19-ին (ավազանի անունով՝ Ղազար) Հայաստանի Տավուշ գյուղում:

Գերազանցությամբ ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան հոգեւոր դպրոցը:

1895-ին ընդունվել է Մայր Աթոռի միաբանների շարքը, իսկ 1896թ. հունիսի 14-ին ձեռնադրվել սարկավագ:

1897թ. պաշտպանելով ՙՍկիզբն վիճաբանութեանց Քաղկեդոնական ժողովոյն ի հայս՚ թեմայով ավարտաճառը` Գեւորգյան հոգևոր ճեմարանն ավարտել է եւ հաջորդ ուստարում դասավանդել նույն կրթարանում:1899-1902թթ. Դորպատի համալսարանում որպես ազատ ունկնդիր հետեւել է դասընթացներին, հարստացրել իր գիտելիքները::

1902թ. Ղազար սարկավագը ձեռնադրվել է կուսակրոն քահանա` վերանվանվելով Արտակի: 1903թ. Արտակ աբեղա Սմբատյանցը ստացել է վարդապետական մասնավոր 4 աստիճան եւ գավազան կրելու իրավունք:

1904 թվականից ի վեր աշխատակցել է ՙԱրարատ՚ ամսագրին, ուր հանդես է եկել ինքնուրույն քարոզներով, ուսումնասիրություններով եւ ռուսերենից ու գերմաներենից կատարած կրոնական, քարոզչական, դավանաբանական գործերի թարգմանությամբ:

Գրել է ՙՀամառոտ պատմություն Տաթեւի վանքի՚ պատկերազարդ աշխատությունը, որն առաջին անգամ 1930թ. տպագրվել է Հալեպում, ՙՏաթեւ՚ տարեգրքի Զ տարում (էջ 227- 357): 1934 թվականին ավարտել է ՙՍուրբ Էջմիածնի միաբանության գրական- կրթական գործունեությունը եւ Մայր Աթոռի տպարանը (1512- չորս հարյուրամյակ հայ տպագրության- 1912)՚ աշխատությունը, որը տպագրվել է ՙԷջմիածին՚ ամսագրում: Այստեղ է տպագրվել նաեւ ՙԳրացուցակ Էջմիածնի տպարանից լույս տեսած գործերի՚ աշխատությունը: Գրել է նաեւ Գյումրու չորս եկեղեցու կառուցման համառոտ պատմությունը, որն անտիպ է:

Տարբեր տարիների եղել է Գեղարքունիքի, Ծաղկաձորի, Բաքվի գործակալ, Նոր Նախիջևանի եւ Բեսարաբիայի թեմի կոնսիստորիայի անդամ, Մայր Աթոռում վարել տարբեր պաշտոններ` գանձապահ, տպարանի տեսուչ, մի շարք հանձնաժողովների անդամ:

1914թ. հունվարի 30-ին նշանակվել է Ալեքսանդրապոլում վիճակի փոխանորդ: Այստեղ նա ակտիվ գործունեություն է ծավալել Առաջին աշխարհամարտի պատճառով գաղթական դարձած հայերին օժանդակելու ուղղությամբ:

1920թ. օգոստոսի 31-ին Գեւորգ Ե Սուրենյանցը Ալեքսանդրապոլի վիճակն առանձնացրել է Երևանի թեմից եւ ստեղծել Շիրակի թեմ, որն Արտակ վրդ. Սմբատյանցը ղեկավարել է մինչև 1921թ. սեպտեմբերի 9-ը: Սա մեր ժողովրդի պատմության ամենախառնաշփոթ ժամանակաշրջաններից էր: Մի կողմից Առաջին Հանրապետությունը կարծես թե ամրապնդվում էր, Սեւրում կնքված խաղաղության պայմանագիրը մեծ հույսեր էր ներշնչում, մյուս կողմից մայիսյան ու փետրվարյան ապստամբություններ, այնուհետեւ աթեիստների իշխանություն: Սակայն նա որքան էր սիրվել ժողովրդի կողմից, որ 1922- 1927թթ. Սյունյաց թեմը ղեկավարող Արտակ Սրբազանին Շիրակի թեմական պատգամավորական ժողովը միաձայն նորից ընտրել է թեմակալ առաջնորդ եւ նրան վերադարձրել:

Իսկ 1929թ. դեկտեմբերի 10-14 Թիֆլիսում գումարված Վիրահայոց թեմական պատգամավորական ժողովն է թեմակալ առաջնորդի պաշտոնով Թիֆլիս հրավիրել նրան:

1932-1935թթ. Արտակ եպս. Սմբատյանցը պաշտոնավարել է Մայր Աթոռում, իսկ 1935թ. սկզբներին նշանակվել Երեւանի թեմի հայրապետական լիազոր ներկայացուցիչ:

Սակայն 1937թ. ապրիլի 13-ին Երեւանի առաջնորդարանում ՆԳԺԿ պետական անվտանգության վարչության աշխատակիցները ձերբակալել են Արտակ եպս. Սմբատյանցին: 1937թ. օգոստոսի 31-ին ՀՍՍՀ ՆԳԺԿ տխրահռչակ եռյակի նիստում անհիմն մեղադրանքով որոշել է նրան գնդակահարել, որն էլ ի կատար է ածվել 1937թ. սեպտեմբերի 2-ի լույս 3-ի գիշերվա ժամը 2-ին:

1957թ. նոյեմբերի 5-ին ՀԽՍՀ գերագույն դատարանի քրեական գործերի կոլեգիան ՀԽՍՀ ՆԳՆ եռյակի այդ որոշումը հայտարարել է չեղյալ:

Արտակ եպիսկոպոս Սմբատյանցի անունն է կրում Գյումրու կենտրոնական փողոցներից մեկը, որն սկսվում է Ազատության հրապարակի մոտից՝ ՙՍուրբ Յոթվերք՚ եկեղեցու տարածքից:

Տեր ԱՇՈՏ եպիսկոպոս ՇԱԽՅԱՆ

(1922-1924 թթ.)

Ծնվել է 1898թ.: Ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան հոգեւոր դպրոցը, այնուհետեւ ուսումը շարունակել ս. Էջմիածնի Գեւորգյան հոգեւոր ճեմարանում: 1886թ. նոյեմբերի 29-ին ձեռնադրվել է սարկավագ, 1890թ. հոկտեմբերի 14-ին աբեղա: Աշխատել է տարբեր թեմերում: 1893թ. ստացել է վարդապետական կոչում: Մայր Աթոռում վարել է զանազան պաշտոններ: Օծվել է եպիսկոպոս եւ դարձել Շիրակի թեմի առաջնորդ: Հարել է ՙԱզատ եկեղեցական՚ շարժմանը: Գեւորգ Ե Կաթողիկոսի կողմից կարգալույծ է արվել: Մահացել է 1926թ.:

Տեր ԻՍԱՀԱԿ եպիսկոպոս ՏԵՐ- ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ

(1924-1928 թթ.)

Ծնվել է 1868թ. Արցախի Բանանց գյուղում, սովորել է Գեւորգյան հոգեւոր ճեմարանում:

Եղել է Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի միաբան:

Ձերբակալվել է 1936թ.: 1937թ. հուլիսի 21-ին ՀԽՍՀ ՆԳԺԿ ՙեռյակի՚ որոշմամբ դատապարտվել է 5 տարվա աքսորի: Մահացել է 1938թ. մարտի 1-ին, աքսորավայրում:

Տեր ԱՐՍԵՆ արքեպիսկոպոս ՂԼՏՃՅԱՆ

(թեմը ղեկավարել է 1941-1943 թթ.)

Ալեքսանդրապոլցի է, ծնվել է 1868-ին: Նախնական կրթությունն ստացել է տեղում, ապա ավարտել Ներսիսյան դպրոցը (1894): 1907- 13- ին արտասահմանում ստացել է բարձրագույն իրավաբանական կրթություն:

Շիրակի թեմը ղեկավարելուց բացի վարել է եկեղեցական այլ  պաշտոններ: Բավականին խելացի, կիրթ անձնավորություն է եղել: Գործունեության հիմքում լուսավորության տարածումն է դրել: Հոգեւոր գործունեությանը զուգահեռ, Ղլտճյանն զբաղվել է նաեւ իրավագիտությամբ: Հայտնի է որպես հայ հին իրավունքին (եկեղեցական ժողովներ ու կանոնական որոշումներ, ամուսնաընտանեկան իրավունք եւ այլն) նվիրված աշխատություններով: Հատկապես արժեքավոր են բաժինքի (օժիտ), տնփեսայության, գնմամբ ամուսնության, նշանադրության իրավահարաբերությունների մասին նրա գործերը:

Մշակել է նաեւ հայ նահապետական ընտանիքի ճյուղագրությունը, փորձել է տալ մեր ժողովրդի ընտանեկան իրավունքի համակարգը: Արիական եւ սեմական իրավունքների միջեւ եղած տարբերությունը Ղլտճյանը բացատրել է ռասսայական տարբերություններով: Մահացել է 1943թ. Էջմիածնում:

Տեր ՌՈՒԲԵՆ արքեպիսկոպոս ԴՐԱՄԲՅԱՆ

(թեմը ղեկավարել է 1945թ.)

Նա հոգեւորական էր, մանկավարժ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապարակախոս: Ծնվել էր Էրզրումի Հին Բայազետ գյուղում, սկզբնական կրթությունն ստացել ՙՄիացյալ ընկերության՚ տեղի վարժարանում, ապա սովորել Գեւորգյան ճեմարանում: Երկար ժամանակ ծխական դպրոցներում զբաղվել է ուսուցչությամբ:

Եղել է քրդական այբուբենի ստեղծման հանձնաժողովի անդամ, ղեկավարել քուրդ ուսուցիչների առաջին դասընթացները, պատրաստել քրդական առաջին դասագրքերը, քրդերենի թարգմանել մի շարք գրքեր: Նա այդ լեզվով առաջին պիեսի հեղինակն է եւ առաջին թատերական խմբի ստեղծողը:

1944-ին ընդունել է հոգեւոր կոչում, հաջորդ տարի ձեռնադրվել եպիսկոպոս, դարձել ՙԷջմիածին՚ամսագրի գլխավոր աշխատակիցներից մեկը:

Մեկ տարի ղեկավարելով Շիրակի թեմը, կարողացել է դրսեւորել իր կազմակերպչական ունակությունները, եւ 1946-ին Վեհափառ Հայրապետը նրան արդեն վստահել է Թեհրանի թեմի առաջնորդությունը: Այստեղ նա մեծ աշխատանք է կատարել պարսկահայերի հայրենադարձության համար:

Նշանակալից էր նրա ներդրումը մեր եկեղեցու հետպատերազմյան հոգեւոր- մշակութային վերածննդի ժամանակ: Վախճանվել է 1952-ին:

Տեր ԳԱՐԵԳԻՆ ծ. վարդապետ ՀԱԿՈԲՅԱՆ

(թեմը ղեկավարել է 1946-48 եւ 1950-1952 թթ.)

Տեր ՍՈՒՐԵՆ եպիսկոպոս ԹՈՐՈՍՅԱՆ

(թեմը ղեկավարել է 1948-1950 թթ.)

 

Ծնվել է 1884 թ. Ալաշկերտում (Թոփրագ Կալե)։ Նախնական կրթությունն ստացել է ծխական դպրոցում, ապա ընդունվել Գեւորգյան ճեմարան, որն ավարտել է 1907- ին եւ սկսել զբաղվել ուսուցչությամբ

1913- ին դարձել է կուսակրոն քահանա եւ նշանակվել Ամարասի վանքի վանահայր: Մինչեւ 1943-ը միաժամանակ զբաղվել է ուսուցչությամբ։

1943— 1945 թթ. Հյուսիսային Կովկասի թեմի առաջնորդն էր: 1945-ին ձեռնադրվել է եպիսկոպոս եւ նշանակվել Ռումինիայի թեմի առաջնորդ։ Այնուհետեւ պաշտոնավարել է Շիրակի, ապա Բաքվի թեմերում։

1955—1962-ին, հիվանդության պատճառով, Սուրեն սրբազանը քաշվել է  աշխատանքից եւ մնացել Մայր Աթոռում։

Մահացել է 1962-ին:

Տեր ԿՈՄԻՏԱՍ վարդապետ ՏԵՐ- ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ

(թեմը ղեկավարել է 1955- 1957 թթ.)

Ծնվել է 1925 թ. Սիրիայում: Նախնական կրթությունն ստացել է Ալեքսանդրետի ազգային Նուպարյան եւ Բեյրութի Աբգարյան դպրոցներում (1934-1940 թ.): Ապա ընդունվել է  Երուսաղեմի Ժառանգավորաց վարժարանը, որն ավարտել է, սարկավագ ձեռնադրվել եւ մի տարի հետեւել Երուսաղեմի ընծայարանին:

1947-ին ներգաղթել է Հայաստան եւ մի տարի սովորել Երեւանի երաժշտական տեխնիկումում:

1948-ին արկավագի կոչումով ընդունվել է Ս. Էջմիածնի միաբան: Ավելի քան երեք տարի որպես ավագ սարկավագ  սպասարկելուց հետո, Մայր տաճարում 1951-ին աբեղա է ձեռնադրվել բարձրաշնորհ Տ. Վահան արք. Կոստանյանի կողմից, որը նկատի ունենալով նորընծայի կիրթ ու քաղցրալուր ձայնը, նրան վերանվանել է Կոմիտաս:

Հայր Կոմիտասը սպասարկել է Թբիլիսիի եւ Բաքվի հայոց եկեղեցիներում, Ս. Էջմիածնի հոգեւոր ճեմարանում պաշտոնավարել որպես կարգ աստվածապաշտության, ժամակարգության եւ եկեղեցական երգեցողության դասատու:

Վազգեն Առաջին կաթողիկոսը շատ է փափագել, որ նրա կատարմամբ շարականներ ձայնագրվեն, սակայն շատ զբաղվածության պատճառով չի ստացվել: Եղել է շատ ընթերցասեր: Գյումրեցիները հիշում են, որ գիշերները կարդում եւ աղոթում էր:

Տեր ՀԱՅՐԻԿ վարդապետ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ

(թեմը ղեկավարել 1957-1959 թթ.)

 

Ծնվել է 1928 թ. Աշտարակի շրջանի Ուջան գյուղում: Միջնկարգ կրթությունը ծննդավայրում ստանալուց հետո ընդունվել է ԵՊՀ::

Վերջացնելով համալսարանի 2-րդ կուրսը, ընդունվել է նորաբաց հոգեւոր ճեմարանը: Հոգեւորական լինելու սերը վաղուց էր զարթնել նրա երիտասարդ հոգում: Եվ նա հնազանդ գնացել է իր կոչման հետեւից:

1951-ին ձեռնադրվել է սարկավագ եւ իր կյանքը կապել  Հայ Եկեղեցու հետ: Ավարտելով հոգեւոր ճեմարանը, մեկնել է Մոսկվաª Ռուսաց հոգեւոր ճեմարանում խորությամբ ուսումնասիրելու աստվածաբանական առարկաները եւ տիրապետելու ռուսաց լեզվին:

1954 թ. Ս. Խաչվերացի տոնի օրը Մայր Տաճարում երեք ընկերների հետ  Հենրիկը ձեռնադրվել է կուսակրոն քահանա: Հետագայում

նրա վստահվել է Շիրակի թեմի ղեկավարումը:

Այնուհետեւ Երեւանի պետական համալսարանում գրաբարի դասախոս է աշխատել:

Տեր ԵՂԻՇԵ վրդ. ՍԱՐԳՍՅԱՆ

(թեմը ղեկավարել է 1959-1960 թթ.)

 

Ծնվել է 1929 թ. Էջմիածնում, ավարտել տեղի թիվ 1 միջն. դպրոցը, ապա՝ վերաբացված հոգեւոր ճեմարանը՝ դառնալով նրա առաջին շրջանավարտներից մեկը: 1951-1952 թթ. սովորել է Զագորսկի (ՌԴ) հոգեւոր ակադեմիայում:

Վերադառնալով՝ դարձել է  Մայր Տաճարի լուսարարապետի օգնական: 1954 թ. ձեռնադրվել է քահանա, ապա դարձել վարդապետ: Այդ ընթացքում ընդունվել եւ ավարտել է նաեւ Երեւանի մանկավարժական ինստիտուտի հեռակա բաժինը, աշխատել Մատենադարանում:

1978 թ. նշանակվել է Ս. Գեղարդ վանքի վանահայր: Միաժամանակ Մայր Աթոռ Ս. էջմիածնի ճեմարանում դասավանդել է Հայ Եկեղեցու պատմություն առարկան: 2000 թ.նշանակվել Մայր Աթոռ Ս. էջմիածնի Գեւորգյան հոգեւոր ճեմարանի տեսուչ:

Տեր ՄԱՇՏՈՑ եպիսկոպոս ԹԱՋԻՐՅԱՆ

(թեմը ղեկավարել է 1960-1971 թթ.)

 

Ծնվել է 1895 թ. Կեսարիա նահանգի Կարմիր գյուղում: Նախնական կրթությունն ստացել է տեղի ծխական դպրոցում, այնուհետեւ սովորել Կեսարիայի Ս. Կարապետ վանքին կից հոգեւոր դպրոցում:

Մի կերպ ազատվելով ցեղասպանությունից, բնակություն է հաստատել Փարիզում: Այստեղ հետեւել է իրավաբանական եւ պատմագիտական դասրնթացների:

1947-ին ներգաղթել է Հայաստան, իր մասնագիտությամբ աշխատել տարբեր հիմնարկներում:

1955 թ. ձեռնադրվել է աբեղա: 1956- 1960 թթ. Մայր Աթոռի միաբանական սեղանատան վարիչն է եղել: 1959 թ. ստացել է վարդապետական աստիճան:  1962 թ. ձեռնադրվել է եպիսկոպոս:

Շիրակում ծավալել է թեմական, քարոզչական, շինարարական արդյունավետ աշխատանք՝ ի պայծառություն թեմի եկեղեցիների եւ համայնքների: Եկեղեցում ջեռուցման համակարգ է ստեղծել, որը հազվագյուտ բան էր: Նորոգումներ է կատարել:

1971 թ. Տ. Մաշտոց սրբազանը հիվանդության պատճառով հրաժարվել է թեմական պաշտոնից: Վախճանվել է 1973-ին:

Տեր ՆԱՐԵԿ եպիսկոպոս ՇԱՔԱՐՅԱՆ

(թեմը ղեկավարել է 1971-1990 թթ.)

 

Դամասկոսում ծնված Արշավիրենց եղեռնապուրծ ընտանիքը 1946թ. երբ հայրենադարձվեց, նա 14 տարեկան էր: Շատ էր տարբերվում հասակակիցներից: Տարբերությունը ոչ միայն խոսվածքի եւ հագուստի մեջ էր, այլեւ` հավատքի, մեծ հայրենասիրության եւ ավանդապահության: Ինչպես մյուս հայրենադարձները, այնպես էլ Շաքարյաններն իսկական հայ հավատացյալներ էին: Դեռ վաղ տարիքից եկեղեցում ՙմոմ էր բռնում՚:

ՈՒստի պատահական չէր, որ դպրոցն ավարտելուց եւ 3 տարի բանակում ծառայելուց հետո Արշավիր Շաքարյանը Ս.Էջմիածնի հոգեւոր ճեմարան գնաց:

Դա 1958 թվականն էր: Երկու տարի անց ձեռնադրվեց սարկավագ: 1961-ին, որպես ավարտաճառ ներկայացնելով ՙԳէորգ Զ կաթողիկոսի կեանքն ու գործունէութիւնը՚ ուսումնասիրությունը, ավարտեց ճեմարանը:

Սակայն երիտասարդի ուսումնատենչությանը հագուրդ տալու համար դա շատ քիչ էր: Մեկնեց Մոսկվա` Զագորսկի ռուսական մայրավանքում ուսանելու: Այնտեղ երկու տարի նա ուսումնասիրեց աստվածաբանություն ու եկեղեցական պատմություն եւ, հաջողությամբ ավարտելու մասին վկայականով, 1962-ին վերադարձավ հայրենիք:

Վճիռը վաղուց էր կայացրել. ձեռամբ Տ.Հայկազուն արքեպս. Աբրահամյանի, Արշավիր Շաքարյանը օգոստոսի 25-ին ձեռնադրվեց կուսակրոն քահանա, վերանվանվեց Նարեկ աբեղա եւ ամբողջովին նվիրվեց հոգեւոր կյանքին:

Զանազան պաշտոններ վարեց Մայր Աթոռում: 1963-ին Հայր սուրբը, պաշտպանելով ՙՀայ եկեղեցական իրավունքը մինչեւ Ը դարը՚ ուսումնասիրությունը, ստացավ վարդապետական մասնավոր աստիճան եւ լանջախաչ: 1966-ից մինչեւ 1972-ը, Ս.Գեղարդ վանքի վանահայրը լինելով, նա համատեղությամբ ղեկավարեց Ս.Էջմիածնի թանգարանը եւ գրադարանը` զգալիորեն բարեփոխելով դրանց գործունեությունը:

1968թ. ազգային եկեղեցական ժողովը նրան վստահեց Մայր Աթոռի վերստուգիչ հանձնաժողովի անդամի պարտականությունը, որը նա կատարեց 22 տարի:

Տ.Նարեկ եպս. Շաքարյանի կյանքում ամենահիշարժան օրերից մեկը 1971թ. դեկտեմբերի 1-ը դարձավ. Վեհափառ Հայրապետի N717 սրբատառ կոնդանով նշանակվեց Շիրակի թեմի առաջնորդական տեղապահ: Հարազատ քաղաք, հարազատ մարդիկ, բայց այլ դիրքով ու պաշտոնով: Սիրվեց ժողովրդի կողմից, արդարացրեց Վեհափառի հույսերը, եւ Ամենայն Հայոց Հայրապետի կողմից ձեռնադրվեց եպիսկոպոս ու նշանակվեց առաջնորդ Շիրակի թեմի: 1973-ին նրան միաժամանակ, ոչ երկար տեւողությամբ, վստահվեց վարել Ռուսաստանի եւ Նոր Նախիջեւանի առաջնորդության պաշտոնը:

1969- 1970, 1975 եւ 1981 թվականներին, որպես Հոգելույս, Նորին Ս.Օծութ. Տ.Տ. Վազգեն Ա Վեհափառ Հայրապետի գավազանակիր, ընկերակցեց Նորին Ս.Օծությանը արտասահմանյանուղեւորությունների ժամանակ: Անձնապես էլ, եկեղեցական, թե մյուս կարեւոր պաշտոններով, եղել է տարբեր երկրներում, ինչպես նաեւ ԽՍՀՄ մի շարք հանրապետություններում:

1988-ի երկրաշարժի պահին Նարեկ Սրբազանը Գյումրու Ս.Յոթվերք եկեղեցում էր: Նրա սառնասիրտ, հանդարտ պահվածքը հնարավորություն տվեց խուսափելու խուճապից եւ դրա ծանր հետեւանքներից: Նա էր առաջինը, որ մխիթարեց զոհերի հարազատներին: Նաեւ նրա ջանքերի շնորհիվ էր, որ իր հոտում, ինչպես ինքն է գրել. ՙՓառք Աստուծոյ, այս անգամին ալ դիմացանք: Բոլորով ամէն- ամէնը դիմագրաւեցինք վեհանձնօրէն եւ քաջաբար, եւ ոչ ալ ըսուեցաւ` բախտ չունինք, այլ առաւելով փնտռուեցաւ Աստուծով եւ դարերու հոլովոյթով մեր փորձառութիւնը, որ դարձաւ փրկարար միջոց: Հեռու եւ մօտիկ չիկար, այլ միայն ցաւակիցը, եղբայրն ու բարեկամը՚:

Նա առաջինն էր նաեւ, որ սկսեց իր թեմի` Գյումրու, Վանաձորի, Թալինի, Ստեփանավանի եւ այլ բնակավայրերի հոգեւոր եկեղեցական վերականգնողական անհետաձգելի աշխատանքները: Այս հրատապ գործերի առնչությամբ, հրամանով Նորին Ս.Օծութ. Տ.Տ. Վազգեն Ա Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի, նա եղավ Իրաքում, Սիրիայում, Եգիպտոսում եւ այլուր, այցելեց քույր եկեղեցիներ:

Այնուհետեւ` 1991- 2008թթ. Տ. Նարեկ եպս. Շաքարյանը ծառայեց Ֆրանսիայում (Փարիզ եւ արվարձաններ¤, ստանձնեց հոգեւոր տեսչությունը Նիսի եւ շրջակայքի` մինչեւ Մոնակո եւ Հյուսիսային Իտալիա:

Նարեկ Սրբազանը նաեւ ակտիվ լրագրական գործունեություն է ծավալել: Հատկապես աղետից հետո նա բազում հոդվածներ է տպագրել ՙԷջմիածին՚, ՙՍիոն՚ ամսագրերում, ՙԶարթօնք՚, ՙՅառաջ՚, ՙԿամք՚, ՙԱրամազդ՚ եւ այլ թերթերում, պատմել կատարվածի մասին ու օգնության կանչով դիմել մարդկությանը: Իսկ 1993թ. լույս տեսավ նրա ՙՄիամսյա օրագիր՚ երկրաշարժի մասին հուշագրությունը:

Տ.Նարեկ եպս. Շաքարյանն այսօր եւս, չնայած իր 80-ն անց տարիքին, յուր լրջախոհ ներկայությամբ, կենսափորձով եւ գիտելիքներով մշտապես մասնակից է թեմական առօրյային, երիտասարդությանը կյանքի եւ հոգեւոր դասեր է տալիս դպրոցներում, զորամասերում, հիվանդանոցներում, կալանավայրերում եւ այլուր:

Տեր ԳՐԻԳՈՐԻՍ արքեպիսկոպոս ԲՈՒՆԻԱԹՅԱՆ

(թեմը ղեկավարել է 1990-1997 թթ.)

Ծնվել է 1946 թ. Էջմիածնում: Սկզբնական կրթությունն ստացել է տեղի թիվ 1 դպրոցում, որի 7-րդ դասարանն ավարտելուց հետո, ընդունվել է Ս. Էջմիածնի հոգեւոր ճեմարանը: Ավարտելուց հետո սովորել է Զագորսկի (ՌԴ) հոգեւոր ճեմարանում եւ հաջողությամբ ավարտել:

1967-68թթ. աշխատել է ՙԷջմիածին՚ ամսագրի խմբագրությունում` վարելով քարոզությունը:

1969թ. նշանակվել է պաշտոնավարելու Օրջոնիկիձե քաղաքի (Վլադիկավկազ, ՌԴ) հայոց եկեղեցում: 1969թ.ձեռնադրվել է կուսակրոն քահանա, դարձել Ռոստովի (ՌԴ) հայոց հոգեւոր հովիվը: 1971-73թթ. եւ 1975- 1979թ. պաշտոնավարել է Ֆրանսիայի (Լիոն եւ Փարիզ) հայկական եկեղեցիներում: 1973-75թթ. ծառայել է բանակում:

Վերադառնալով Մայր Աթոռ, 1979- 80 թթ. ուսումնական տարում վարել է հոգեւոր ճեմարանի տեսչությունը: 1981-ին նշանակվել է Բուենոս Այրեսի Հայրապետական պատվիրակի օգնական, հաջորդ տարվա նոյեմբերին ընտրվել Արգենտինայի թեմի առաջնորդ, իսկ 1983-ին ձեռնադրվել եպիսկոպոս:

1990-1997 թվականները՝ անկախության առաջին տարիների ծանրությունը Շիրակի թեմում ընկան Գրիգորիս սրբազանի ուսերին: Ճիշտ է, պատերազմական դժվարին ժամանակներ էին, բայց ղեկավարներն արդեն աթեիստներ չէին: Եկեղեցին այլեւս պետք էր պետությանը, հոգեւոր դաստիարակության կարիք կար: Գրիգորիս սրբազանի օրոք դպրատունը բացվեց, ճեմարանը բացվեց:

Տ. Գրիգորիս արքեպիսկոպոս Բունիաթյանը Ուկրաինայի հայոց թեմի առաջնորդն է:

Մահացել է 2015 թվականի մարտի 7-ին:

Տեր ՓԱՌԵՆ եպիսկոպոս ԱՎԵՏԻՔՅԱՆ

(թեմը ղեկավարել է 1997-1999թթ.)

Ծնվել է Լիբանանի մայրաքաղաք Բեյրութում, 1939-ին: Ուսանել է Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսության Անթալիասի, ապա` Բեյթ Մերիի Անկախ դպրեվանքերում եւ Երուսաղեմի Հայոց պատրիարքության ընծայարանում:

1960 թ. ձեռնադրվել է կուսակրոն քահանա: 1963 թ. մեկնել է ԱՄՆ, սովորել մի շարք համալսարաններում: 1964-ից սկսած, ուսմանը զուգահեռ, հովվական պաշտոններ է վարել Նյու Յորքի, Վաշինգտոնի, Դետրոյտի եւ Չիկագոյի Հայաստանյայց Առաքելական եկեղեցիներում:

1967-ին ստացել է վարդապետական, իսկ 1975-ին` ծայրագույն վարդապետական աստիճաններ: Դետրոյտում նրա պաշտոնավարության տարիներին ամբողջությամբ վերանորոգվել է Ս. Հովհաննես Մկրտչի եկեղեցու համալիրը, կառուցվել են երիտասարդական կենտրոնը, պատմության եւ գեղարվեստի Մանուկյան թանգարանը, Մարտիկյան գրադարանը: 1988-1993 թթ. Դետրոյտում  իր նախաձեռնությամբ շուրջ 2 մլն դոլար է հանգանակվել ի նպաստ Հայաստանի եւ Արցախի կարիքների:

1996-ից ի վեր ծառայության է անցել Հայաստանում:

1997-ին նշանակվել է նախ` որպես փոխանորդ, ապա` տեղապահ Շիրակի թեմում: Աչքի է ընկել արվեստի նկատմամբ սիրով, անգլերենի իմացությամբ:

Եվ 2000-ին Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի տնօրինությամբ նշանակվել է Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի թանգարանների տնօրեն: Այնուհետեւ ղեկավարել է կադրերի բաժինը: